Đây là một câu hỏi rất đáng suy nghĩ, bởi nếu hiểu sai, giáo lý về nghiệp quả rất dễ bị biến thành một cách lý giải phiến diện cho những bất công trong cuộc sống. Không ít người cho rằng ai nghèo khổ, bệnh tật hay gặp tai nạn đều là vì “nghiệp xấu”, từ đó nảy sinh thái độ thờ ơ hoặc đổ lỗi cho chính nạn nhân. Cách hiểu ấy không chỉ sai với tinh thần Phật giáo mà còn có thể vô tình hợp thức hóa bất công xã hội.
Đức Phật chưa bao giờ dạy rằng: “Người khổ là đáng bị khổ.” Ngược lại, Ngài luôn khởi lòng từ bi đối với những người đang đau khổ và khuyến khích mọi người giúp đỡ họ. Nếu tất cả đều đã được định sẵn bởi nghiệp quá khứ thì lòng từ bi, sự giáo dục, nỗ lực tu tập hay những chính sách xây dựng một xã hội công bằng sẽ không còn ý nghĩa. Nhưng đó hoàn toàn không phải là quan điểm của Phật giáo.
Theo giáo lý nhà Phật, nghiệp (kamma) trước hết là hành động có chủ ý của thân, khẩu và ý. Mỗi hành động đều tạo ra những hệ quả tương ứng, nhưng kết quả của một sự việc không bao giờ chỉ do một nguyên nhân duy nhất. Cuộc sống của mỗi người còn chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố khác như môi trường sống, điều kiện giáo dục, gia đình, xã hội, sức khỏe, thiên nhiên và cả những lựa chọn trong hiện tại. Vì vậy, không thể nhìn vào một hoàn cảnh rồi khẳng định chắc chắn đó hoàn toàn là do nghiệp quá khứ.
Điều quan trọng nhất mà giáo lý nghiệp muốn nhấn mạnh không phải là truy tìm nguyên nhân của những bất hạnh đã xảy ra, mà là khẳng định con người có trách nhiệm với những gì mình đang nghĩ, đang nói và đang làm hôm nay. Hiện tại luôn là nơi chúng ta có thể gieo những hạt giống mới. Một người từng mắc nhiều sai lầm vẫn có thể chuyển hóa bằng những hành động thiện lành. Ngược lại, một người đang có nhiều điều kiện thuận lợi nhưng sống ích kỷ, tham lam và thiếu đạo đức cũng có thể tạo nên những khổ đau trong tương lai.
Hiểu đúng về nghiệp sẽ giúp con người tránh được hai thái cực. Một mặt, không đổ lỗi cho số phận hay cho quá khứ để buông xuôi trách nhiệm. Mặt khác, cũng không quy kết rằng người đang đau khổ là “đáng bị như vậy”. Thay vào đó, ta biết cảm thông với hoàn cảnh của người khác, đồng thời ý thức rằng mỗi suy nghĩ, lời nói và việc làm của mình đều góp phần tạo nên tương lai của chính mình và của xã hội.
Vì vậy, nghiệp không phải là một học thuyết mê tín nhằm giải thích bất công xã hội. Trái lại, đó là lời nhắc nhở về quy luật nhân quả đạo đức: mọi hành động đều có hậu quả và mỗi người đều có khả năng chuyển hóa cuộc đời bằng những lựa chọn đúng đắn trong hiện tại. Khi hiểu như vậy, giáo lý về nghiệp không làm con người thụ động, mà khơi dậy trách nhiệm, lòng từ bi và niềm tin vào khả năng thay đổi của chính mình.
