Đây là một câu hỏi rất quan trọng, bởi nếu hiểu giáo lý nghiệp một cách đơn giản rằng “ai gặp khổ cũng vì nghiệp xấu của chính họ”, chúng ta rất dễ biến Phật giáo thành một cách đổ lỗi cho người đang đau khổ.
Trước hết, nghiệp không có nghĩa là số phận cố định. Trong Phật giáo, nghiệp là hành động có chủ ý của thân, lời nói và tâm; hành động ấy tạo ra những điều kiện và xu hướng có thể dẫn đến quả tương ứng. Nhưng một hoàn cảnh hiện tại không nhất thiết chỉ do một nguyên nhân duy nhất. Đời sống của một con người chịu ảnh hưởng đồng thời của rất nhiều điều kiện: gia đình, xã hội, kinh tế, giáo dục, môi trường, sức khỏe, thiên tai, hành động của người khác và những lựa chọn của chính mình.
Vì vậy, người nghèo không thể mặc nhiên bị kết luận là “người có nghiệp xấu”, và nạn nhân của một hành vi bạo lực cũng không thể nói rằng họ “đáng bị như vậy”. Đó là một suy diễn vượt quá những gì chúng ta có thể biết về nghiệp của một người.
Hơn nữa, giáo lý nghiệp không dạy chúng ta đứng trước nỗi khổ của người khác để phán xét, mà nhắc chúng ta nhìn sâu vào nguyên nhân và chủ động tạo ra những nhân duyên tốt đẹp trong hiện tại. Nếu một người đang đói, việc cần làm trước tiên không phải là hỏi họ “kiếp trước đã làm gì?”, mà là giúp họ có thức ăn. Nếu một người bị bạo lực, điều cần thiết là bảo vệ họ, ngăn chặn hành vi gây hại và giúp họ phục hồi.
Có thể hiểu đơn giản: nghiệp giúp chúng ta chịu trách nhiệm về hành động của mình, chứ không phải dùng để kết tội người khác.
Một người đang gặp bất hạnh có thể có những nguyên nhân trong quá khứ mà chúng ta không biết. Nhưng điều chúng ta chắc chắn biết là cách chúng ta đối xử với họ ngay trong hiện tại cũng đang tạo nghiệp của chính mình.
Nếu thấy người nghèo mà khinh thường, người đau khổ mà trách móc, nạn nhân mà đổ lỗi, chúng ta đang tạo ra một thái độ thiếu từ bi. Ngược lại, nếu biết cảm thông, bảo vệ, chia sẻ và giúp họ có cơ hội thay đổi cuộc đời, đó là đang gieo những nhân tốt.
Vì vậy, hiểu đúng về nghiệp không khiến con người trở nên lạnh lùng trước nỗi đau. Trái lại, hiểu nghiệp đúng giúp ta bớt phán xét, tăng trách nhiệm và sống từ bi hơn.
Nghiệp không phải là câu nói: “Bạn khổ vì bạn đáng bị như vậy.”
